Tüm aileler ve bireyler kendi dogurganlik davranislari konusunda dogru bilgiye dayali, bilinçli ve gönüllü bir seçim yapmalidirlar. Böylece istemedikleri gebeliklerden saglikli ve etkin bir biçimde korunabilirler
A-Dogal Yöntemler Dogal aile planlamasi çiftlerin dogurganlik bilinci ile gebeligi önlemeyi ya da olusturmayi saglayan bazi kurallari birlikte uygulamasi olarak tanimlanir. Dünya Saglik Örgütü, dogal aile planlamasini, manstrüel siskusun (adet siskusu) fertil ve infertil dönemlerinde, dogal belirti ve semptomlari gözleyerek gebeligin planlanmasi ya da gebeligin önlenmesi yöntemleri olarak tanimlamistir. Dogal Yöntemlerin Etkinligi %75’dir. 1. Servikal Mukus Yöntemi (Rahim Agzi Salgisi) Kadin vajinadaki salgiyi kontrol eder. Gözlemini ve salginin eldeki hissini her gün kaydeder. Ovülasyon (yumurtlama) yaklasirken mukus artar, incelir ve rengi berraklasir. Daha elastik ve kaygan olur. Iki parmak arasinda yavasça uzatilabilir. Bu tür mukus spermlerin yasamsini ve yumurtaya dogru ilerlemesini saglar. Ovülasyondan önce ve sonraki dönemlerde mukus azalir ve yapiskan bir hal alir. Vajen kuru hissedilir. Mukusun arttigi bu dönemde cinsel perhiz yapilir. 2. Bazal Vücut Isisi Yöntemi Ovülasyondan sonra salgilanan pregesteron hormonu isi arttiricidir. Yeni vücut isisini 0,2 ?C ile 0,5 ?C arasinda yükseltir ve bir sonraki menstrüasyona kadar yüksek isida tutar. Bu yükselise termallesme denir ve bu da bazal vücut isisi yönteminin temelidir. Ovülasyon denime, vücut isisini izleyerek saptanabilir. Cinsel perhiz, menstrüel kanamanin ilk gününden, isi artisinin saptandigi 3. günün sonuna dek sürdürülmelidir. Isi çizgisinin üstünde 3 isi kaydedene kadar beklenmelidir. Bir sonraki menstrüel kanama baslayana kadar cinsel perhize ara verilir. Bu yöntem tek basina kullanilmamalidir. Servikalmukus ve/veya servikal palpasyon (elle muayene) yöntemleri ile birlikte kullanilmalidir. 3. Servikal Palpasyon (Rahim Agzini Parmakla Muayene) Yöntemi Kadin kendi kendini elle muayene ederek, servikal (rahim agzi) kenarindaki degisiklikleri tanimlayabilir. Infertil (güvenli) dönemde serviks,dis agzi kapalidir ve elle kolayca ulasilir. Yaklasan yumurtlama (ovülasyon) ile birlikte ostrojen harmonu düzeyi yükseldikçe serviks yumusar. Yukari dogru çekilir ve dis agizi açilir. Ovülasyondan ortalama 4-5 gün nce yumusamanin baslamasi belirgin hale gelir. Elle rahim agzi daha zor ulasilir bir hal alir ve ele gelince de yumusaktir. Esler servikste ilk degisikliklerin belirlendigi andan, serviksin kolayca hissedildigi, sert oldugu ve agzinin kapali oldugu zamana kadar cinsel iliskide bulunmamalidir. 4. Takvim Yöntemi Kadinin bir periyodu 30 gün kabul edilirse ovülasyon adetin baslangicindan 16-18 gün sonradir. Buna göre adetin basladigi gün birinci gün olursa, adetin baslangicindan sonraki 14 ile 21. gün arasi döllenme için en riskli dönemi olusturmaktadir. Bu dönemde cinsel iliskiden kaçinilmalidir. Menstrvel siskusun süresinin tam bilinememesi ve bir çok nedenden de etkilendigi için güvenli bir yöntem degildir ve kullanilmamalidir. 5. Geri Çekme Cinsel iliski sirasinda erkegin cinsel organinin, bosalmadan önce vajenden çikartilip, meninin vajen disina bosaltilmasidir. Basari orani %75’dir. Basari ile uygulandiginda bile kadinda ve erkekte psikolojik ve fizyolojik sorunlar ortaya çikabilmektedir. 6. Vajinal Yikama Bazi kadinlar, vajina duvar ve kanalindaki spermleri yikayip atma düsüncesi ile cinsel iliskiden hemen sonra vajinayi su ile yikamanin gebeligi önledigine inanir. Bu yöntem dogum kontrol yöntemi olarak tamamen etkisizdir. Çünkü spermlerin birkaç saniye içinde servikal mukusa geçebilirler. B- Emzirme ve Gebeligin Önlenmesi Adet kanamasi olmadikça emzirmeyle gebelikten korunma yöntemi olarak tanimlanan bu yöntem özellikle dogumdan sonraki ilk aylarda, süt veren kadinlarin, belli kosullarla dogal olarak dogurgan olmadigi düsüncesine dayanir. Emzirmenin her kosulda gebelikten korumadigi bilinmelidir. Belli kosullarda ve belli süre için emzirme ile korunabilinir. En fazla 6 ayi düzenli emzirme ve adet görülmemesi kosullarinda emzirme, kadinin bu dönemde yeniden ovülasyona ve adet görmesini geçiktirir. Etkinligi %85’dir. C- Bariyer Yöntemler Spermin rahim bosluguna geçmesini engelleyerek gebelikten korurlar. Bariyer yöntemleri güvenlidir, yan etkileri yoktur, birlikte kullanimi etkinliklerini arttirir. Kondom (prezervatif), dioatrem ve spermisitler bu yöntemlerdendir. 1. Kondom Cinsel iliski sirasinda penise takilan bir kauçuk kiliftir. Spermin vajinaya girmesini engeller. Sperisitler ile birlikte kullanilmasi etkinligini arttirir. Dogum kontrolü disinda, AIDS ve diger cinsel yolla bulasan hastaliklarin yayilmasini önler. 2. Diyafram Diyafram rahim agzini örten, kenarlari daha sert, kauçuk bir araçtir ve servikal açikliga uygulanan spermisit jel ya da krem ile birlikte kullanilir spermisit madde diyafram tarafindan fiziksel olarak engellemeyen spermleri öldürür. 3. Spermisitler Vajinal spermisitler, spermlerin servikse ulasmadan etkisiz hale getirilmeleri için vajinaya konur. Köpük, tablet, krem seklinde bulunurlar. Diger dogum kontrol yöntemlerine göre etkinligi daha azdir. Etkinligini artirmak için kondom veya diyafram ile birlikte kullanilmalidir. D-Oral Konto Septitler (Dogum Kontrol Haplari) Dogum kontrol haplari sunlardir; - kombine dogum kontrol haplari - Yalniz prefesteron içeren haplar (mini haplar) - Ertesi gün hapi 1. Kombine Dogum Kontrol Haplari Çok güvenilir bir dogum kontrol yöntemidir. Östrojen ve progesteron hormonlari birlikte bulunur. Ostrojen, yumutlamayi (ovulosyonu) baskilar ve döllenmis yumurtanin gelismesini engeller. Progesteron rahim agzi sivisinin azaltip kivaminin artmasina neden olarak spermlerin geçisini engeller. Etkinligi%99,9’dur. En etkili yöntemdir. Her gün hormon içeren haplardan bir tane alinir. Kullanimi kolaydir. Yumurtalik ve rahim kanseri riskini azaltir, iyi huylu meme hastaliklarini azaltir. Kemik erimesi riskini azaltir. Hap kullanmaya son verdikten sonra dogurganlik yetenegi tekrar devam eder. Kullanmaya baslamadan önce gebelik testi ile gebelik olup olmadigi saptanmalidir. Meme kanseri, kan pihtilasmasi olanlarda, kalp hastalarinda, karaciger hastalarinda kullanilmamalidir. 6 ayliktan küçük bebek emzirenlerde, sigara içenler, seker hastaligi, yüksek tansiyon, migren, depresyon tanisi olanlarda ise kontrol altinda kullanilmalidir. 2. Yalniz Progesteron Içeren Haplar (Mini Haplar) Ostrojen içermezler ve kombine dogum kontrol haplarina göre daha az progesteron içerirler. Kadinda dogal olarak olusan rahim agzi sivisini kalinlastirarak spermin geçisine engel olur ve yumurtlamayi %50 oraninda engeller. Etkinligi %96’dir. Her gün ayni saatte alinmalidir. Emziren kadinlarda kullanilabilir. Ostrojenin yan etkilerinden dolayi kombine dogum kontrol hapi kullanmayan kadinlarda kullanilabilir. 3. Ertesi Gün Hapi Ertesi gün hapi dogum kontrol yöntemi degildir. Korumasiz cinsel iliskiden sonra, sürdürülmesi kesinlikle istenmeyen gebeliklerin, döllenmis yumurtanin rahim yüzeyine yerlesmesinden önce önlenmesidir. Tecavüz gibi zorunlu durumlarda basvurulan bu haplar, kullanacak olan kisiye marka belirtilmeden ve paketinden çikarilarak verilmelidir. E-Enjete Edilen Dogum Kontrol Ilaçlari Pregesteron içeren ilaçlardir. Ovülasyonu (yumurtlama) engeller. Ayrica, spermin rahime girmesini engelleyen kalin bir servikal mukus da olustururlar. 3 ayda bir kullanilirlar. Geçici kontrosptit yöntemlerinin en etkililerinden biridir. Adet düzensizlikleri yapabilir. Yumurtalik kanserine karsi da koruyucudur. Ciddi bir tibbi sorunla karsilasilmadikça süresiz kullanilabilir. Hamile olan, karaciger hastaligi, damarlarinda pitilasma, meme kanseri, nedeni bilinmeyen kanamalarda kullanilmamalidir. F-Deri Alti Implantleri Bes yil süreyle korunma saglayan etkili, uzun süreli ve geri dönüsümlü bir dogum kontrol yöntemidir. Yapay hormon içeren yumusak silikondan yapilmis alti ince ve esnek kapsül kadinin üst kolunun iç kisminda derinin hemen altinda küçük cerrahi bir girisimle yerlestirilir vücuda yavas yavas hormon salgilar. Içinde prefesteron hormonu ovülasyonu (yumurtlama) baskilayarak ve servikal mukusu, sperm geçisini engelleyecek biçimde kalinlastirip azaltarak gebeligi önler. En etkili dogum kontrol yöntemlerinden biridir gebelerde. Karaciger hastaligi damarda pihtilasmasi olanlarda meme kanserinde kullanilmaz. G-Rahim Içi Araçlar (RIA) Günümüzde RIA, dünyada en yaygin olarak kullanilan geri dönüsümlü, uzun süre etkili dogum kontrol yöntemidir. Türkiye’de en çok Bakir T390A RIA kullanilir. Sekli T harfine benzer. RIA rahim içine yerlestirilir, genellikle bakir ya da bir steroid hormon içeren, küçük plastik bir cisimdir. RIA spermin üst genital yollara ulasmasina, yumurtanin (ovum) hareket etmesine engel olarak döllenmeyi engeller. Cinsel iliskiyi etkilemeyen, güvenli ve çok etkili bir yöntemdir. Emziren kadinlar içinde uygundur. RIA çikarilincaya kadar rahimde durur. Kendiliginden düserse vajinadan atilir. Rahim agzinda yara ya da kansere neden olmaz. Yerinde olup olmadigi klavuz ipi yoklanarak anlasilir. 8 yil kadar kullanilabilir. Cinsel yolla bulasan (AIDS gibi) hastaliklara karsi koruma saglamaz. Kadinin hamile olmadigindan emin olundugunda adet süresi boyunca herhangi bir zamanda uygulanabilir. H-Gönüllü Cerrahi Sterilizasyon Gönüllü cerrahi sterilizasyon (kisirlastirma) bütün dünyada kabul gören ve giderek yayginlasan bir aile planlamasi yöntemidir. Baka çocuk istenmeyen ve dogurganliklarini sona erdirmek isteyen çiftler için en güvenli yöntemlerden biridir. Dogurganligi kalici olarak sona erdiren 18 yasini doldurmus olan herkese rizasi ile, evliyse esinin de onayi alinarak islem yapilabilir. Kadinda tüp ligasyonu (tüplerin baglanmasi), erkekte vazektemi (sperm kanallarinin baglanmasi) seklinde yapilan islem, eger istenilirse mikro cerrahi yöntemler ile düzeltilip, geriye dönüs de saglanabilir. Ancak tekrar bu düzeltme islemleri çok pahali, zaman alici ve kesin sonuç garanti edilemez. Kadinda tüp ligasyonu (tüplerin baglanmasi) cinsel islevleri etkilemez. Her iki tüp baglandigi için yumurtaliktan gelen yumurta rahime ulasamaz ve döllenmede engellenmis olur. Erkekte uygulanan vazektemi (sperm kanalinin kesilip baglanmasi) yönteminde spermin mekanik olarak disari ulasmasi engellenmis olur. Erkekte cinsel istek ve tenksiyonlar yönünden bir bozukluga neden olmaz. Geri dönülmesi güçtür, kalici bir yöntem olarak kabul edilmelidir.
